Sevr Antlaşması'nı padişah onayladı mı ?

Selin

New member
Tarih • Toplum • Siyaset • Toplumsal Cinsiyet ve Sınıf

[ B ] Sevr Antlaşması’nı Padişah Onayladı mı? Osmanlı’nın Son Döneminde İktidar, Eşitsizlik ve Toplumsal Mücadele

Bir ülkenin geleceğini değiştiren bir antlaşmayı kim imzalar, kim onaylar ve en önemlisi, o antlaşmanın sonuçlarını kim yaşar? Sevr Antlaşması’nı düşündüğümüzde genellikle Osmanlı Devleti’nin parçalanması, işgal planları ve Millî Mücadele akla gelir. Ancak bu tarihsel olayın yalnızca diplomatik belgeler ve siyasi liderler üzerinden değerlendirilmesi, toplumun farklı kesimlerinin yaşadıklarını gözden kaçırmamıza neden olabilir. Çünkü bir devletin çöküşü, yalnızca saraylarda ve diplomasi masalarında gerçekleşmez; insanların evlerinde, çalışma hayatlarında, gündelik ilişkilerinde ve gelecek beklentilerinde de derin izler bırakır.

Sevr Antlaşması’nın padişah tarafından onaylanıp onaylanmadığı sorusu, bu nedenle basit bir tarih bilgisinden daha fazlasını içeriyor. Bu soru, devletin meşruiyetini kimin temsil ettiği, halkın karar süreçlerine ne ölçüde katılabildiği ve siyasi iktidarın sonuçlarının toplumsal sınıflara nasıl dağıldığı gibi meseleleri de gündeme getiriyor. Üstelik kadınların, erkeklerin, farklı etnik ve dinî toplulukların, yoksulların ve ayrıcalıklı kesimlerin aynı tarihsel gelişmeleri aynı biçimde deneyimlemediğini de hatırlamak gerekiyor.

[ B ] 1. Sevr Antlaşması’nı Padişah Onayladı mı?

Sorunun kısa yanıtı şudur: Sultan VI. Mehmet Vahdettin, Sevr Antlaşması’nı imzalayan kişi değildi; antlaşma Osmanlı heyeti tarafından 10 Ağustos 1920’de imzalandı ve Osmanlı Meclis-i Mebusanı tarafından onaylanmadı. Antlaşma, uluslararası hukuk bakımından öngörülen onay sürecini de tamamlayarak yürürlüğe girmedi.

Birbirine karıştırılmaması gereken üç aşama vardır: Antlaşmanın imzalanması, devletin iç hukukundaki onay işlemi ve uluslararası düzeyde yürürlüğe girmesi. Sevr, Osmanlı Devleti adına Hadi Paşa, Rıza Tevfik ve Reşat Halis’in de bulunduğu heyet tarafından imzalandı. Ancak bu imza, antlaşmanın Osmanlı Meclisi tarafından onaylandığı veya yürürlüğe girdiği anlamına gelmiyordu.

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından İtilaf Devletleri tarafından hazırlanan antlaşma, Osmanlı Devleti’ne son derece ağır siyasi, askerî ve toprak sınırlamaları getiriyordu. Doğu Anadolu’da Ermenistan’a ilişkin düzenlemeler öngörülüyor, İzmir ve çevresinde Yunan yönetiminin kurulmasına yönelik hükümler bulunuyor, Boğazlar üzerindeki Osmanlı egemenliği sınırlandırılıyor ve devletin askerî kapasitesi ciddi ölçüde daraltılıyordu. Arap topraklarının önemli bir bölümü de Osmanlı yönetiminden çıkarılmıştı.

İstanbul’daki hükûmet, işgal koşulları altında antlaşmayı imzalayan heyeti gönderdi. Bununla birlikte Ankara’da örgütlenen Millî Mücadele hareketi, antlaşmayı tanımadı ve Türk milletinin iradesini temsil etmediğini savundu. Meclis-i Mebusan 16 Mart 1920’de İstanbul’un resmen işgal edilmesiyle işlevsiz hâle gelirken Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılmıştı. Dolayısıyla Sevr, yalnızca dış baskıyla hazırlanmış bir metin değil, aynı zamanda Osmanlı hükûmeti ile Ankara’daki millî hareket arasında meşruiyet mücadelesinin merkezinde yer alan bir belgeydi.

Padişahın tutumu konusunda da ayrım yapmak gerekir. Vahdettin’in İstanbul hükûmetini ve onun izlediği siyaseti desteklemesi, antlaşmanın Osmanlı heyetince imzalanmasıyla aynı şey değildir. Tarihsel açıdan en doğru ifade, Sevr’in Osmanlı temsilcileri tarafından imzalandığı, fakat Osmanlı Meclis-i Mebusanı tarafından onaylanmadığı ve yürürlüğe girmediğidir. Antlaşmanın yerini daha sonra 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması aldı.

Bu ayrım neden önemli? Çünkü siyasi sorumluluğu tek bir kişinin üzerine yıkmak, dönemin kurumsal yapısını, işgal koşullarını, devlet içindeki farklı görüşleri ve halkın kendi geleceğini belirleme mücadelesini anlamamızı zorlaştırır.

[ B ]2. Padişahın Kararı, Saltanat Şûrası ve Siyasi Meşruiyet

Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: Sevr’in imzalanması, İstanbul hükûmetinin antlaşmayı kabul etmesi yönünde karar alması ve padişahın antlaşmayı hukuken kesin biçimde onaylaması aynı işlem değildir.

22 Temmuz 1920’de Sultan Vahdettin’in başkanlığındaki Saltanat Şûrası’nda antlaşmanın kabulü yönünde karar alındı. Bu karar, İstanbul yönetiminin Sevr’e yaklaşımını anlamak açısından önemlidir. Ancak söz konusu siyasi kabul, antlaşmanın usulüne uygun biçimde kesinleştirilmesiyle eş tutulmamalıdır. Türk Tarih Kurumu, Meclis-i Mebusan’da görüşülüp kabul edilmesi gereken metnin meclisin dağıtılması nedeniyle görüşülemediğini ve padişahın da antlaşmayı onaylamadığını belirtmektedir. Türk Tarih Kurumu+1

Öte yandan T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığının tarih kronolojisinde 22 Temmuz günü antlaşmanın Saltanat Şûrası tarafından kabul edildiği belirtilir. Kültür ve Turizm Bakanlığı Dolayısıyla tarihsel tartışmada, siyasi kabul ile hukuki onayı birbirinden ayırmak gerekir.

Peki, bir kararın devletin en üst makamında kabul edilmesi, o kararın toplum tarafından da kabul edildiği anlamına gelir mi? Bence bu soru, Sevr’in tarihsel önemini anlamak için oldukça değerlidir. Çünkü siyasi meşruiyet yalnızca makamların yetkilerinden değil, kararların hangi koşullarda alındığından ve bu kararlardan etkilenen insanların iradelerinin ne ölçüde temsil edildiğinden de doğar.

Cambridge University Press bünyesinde yayımlanan tarihçi A. E. Montgomery’nin The Making of the Treaty of Sèvres of 10 August 1920 başlıklı araştırması, antlaşmanın hiçbir zaman onaylanmadığını ve başarısızlığının yalnızca Mustafa Kemal’in askerî başarısıyla açıklanamayacağını; İtilaf Devletleri arasındaki çıkar çatışmalarının da belirleyici olduğunu vurgular. Cambridge Core

Bu bulgu, tarihi tek bir kahraman, tek bir hain ya da tek bir karar üzerinden açıklamanın yetersizliğini gösteriyor. Devletlerin çıkarları, uluslararası güç dengeleri, toplumsal direniş ve siyasi kurumların meşruiyeti aynı anda değerlendirilmelidir.

[ B ]3. Sınıf Eşitsizliği: Antlaşmaların Bedelini Kim Öder?

Sevr’in toplumsal boyutunu anlamak için Osmanlı toplumundaki sınıfsal farklılıklara bakmak gerekiyor. Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti’nde zaten var olan ekonomik sorunları ağırlaştırmıştı. Askerî kayıplar, üretimdeki düşüş, göçler, iaşe sıkıntıları ve savaş ekonomisinin yarattığı baskılar, farklı toplumsal grupların hayatını derinden etkiliyordu.

Toprak sahibi ailelerle geçimini gündelik işlerden sağlayanlar, ticaretle uğraşanlarla savaş nedeniyle işini kaybedenler veya şehirlerde yaşayanlarla kırsal bölgelerde hayatını sürdürmeye çalışanlar aynı imkânlara sahip değildi. Bu nedenle Sevr gibi bir antlaşmanın sonuçları yalnızca haritalar üzerinde değişen sınırlarla sınırlı düşünülemez.

Bir köylü ailesi açısından savaşın anlamı, tarlasını işleyebilecek insan gücünün azalması, ürününü pazara ulaştıramaması veya güvenlik nedeniyle yaşadığı yeri terk etmek zorunda kalması olabilirdi. Kentli bir işçi için ise mesele işsizlik, artan yaşam maliyetleri ve ailesinin temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanmak şeklinde ortaya çıkabilirdi. Varlıklı ve siyasi çevrelere yakın aileler de kayıplar yaşamış olsa da ekonomik kaynaklara, ilişki ağlarına ve göç edebilme imkânlarına erişimleri daha farklı olabilirdi.

Burada önemli olan, bütün zenginlerin aynı şekilde davrandığını veya bütün yoksulların aynı siyasi görüşü taşıdığını iddia etmek değildir. Sınıf, insanların tercihlerini bütünüyle belirlemez; fakat hangi seçeneklere sahip olduklarını önemli ölçüde etkiler.

Tarihsel eşitsizlikleri incelemek için yalnızca siyasi liderlerin açıklamalarına değil, dönemin nüfus kayıtlarına, vergi belgelerine, basın yayınlarına, göç verilerine ve kişisel tanıklıklara da bakmak gerekir. Örneğin savaş yıllarında fiyatların seyri ile ücretlerin değişimini birlikte incelemek, ekonomik yükün toplumun hangi kesimlerinde yoğunlaştığını anlamaya yardımcı olur.

Burada kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bir ülkenin bağımsızlığını savunmak için verilen mücadelede ekonomik bedeller kimlerin omuzlarına yükleniyor? Cepheye giden askerlerin aileleri, üretimi sürdüren köylüler, fabrikalarda çalışan işçiler ve göç etmek zorunda kalan siviller, siyasi tarihin anlatılarında yeterince yer buluyor mu?

Bu sorular, Millî Mücadele’nin önemini azaltmaz. Aksine, bağımsızlık mücadelesinin toplumsal boyutunu daha iyi kavramamızı sağlar.

[ B ]4. Toplumsal Cinsiyet: Kadınların Tarihsel Deneyimleri Neden Daha Az Görünür?

Sevr tartışmalarında genellikle padişahlar, generaller, diplomatlar ve meclis üyeleri ön plana çıkar. Bu kişilerin kararları elbette önemlidir. Ancak tarihsel anlatıyı yalnızca siyasi görevlerde bulunan kişiler üzerinden kurduğumuzda, kadınların savaş ve işgal koşullarında yaşadıkları deneyimler arka planda kalabilir.
 
Üst